Stoitsizm va Epiktet: oʻzimizga bogʻliq narsalar haqida

Soʻnggi yillarda «stoitsizm» soʻzi kitob javonlaridan ijtimoiy tarmoqlargacha koʻchib oʻtdi. Uni koʻpincha «hamma narsaga befarq boʻlish» yoki «his-tuygʻularni bostirish» deb tushunishadi. Aslida qadimgi stoiklar boshqa narsani oʻrgatgan: hayotda nima bizga bogʻliq va nima bogʻliq emasligini aniq ajratish hamda kuchimizni faqat birinchisiga sarflash. Bu gʻoyani eng aniq va jonli bayon qilgan faylasuf — sobiq qul Epiktet.

Stoitsizm qayerdan paydo boʻlgan

Stoik maktab miloddan avvalgi 300-yil atrofida Afinada vujudga keldi. Uning asoschisi Kitionlik Zenon shogirdlari bilan shahar maydonidagi naqshli ayvon — yunoncha «Stoa Poikile»da suhbatlashgan; maktab nomi shundan kelib chiqqan. Keyingi asrlarda stoitsizm Rimga koʻchdi va imperiyaning eng nufuzli falsafasiga aylandi. Bizgacha toʻliq yetib kelgan stoik matnlarning aksariyati aynan Rim davriga tegishli: Seneka maktublari, Epiktet suhbatlari va imperator Mark Avreliyning «Oʻzimga» deb nomlangan qaydlari.

Epiktet kim edi

Epiktet taxminan milodiy 50-yilda Kichik Osiyodagi Frigiya viloyatining Ierapol shahrida tugʻilgan. Uning nomi yunon tilida «sotib olingan» degan maʼnoni bildiradi — u qul boʻlib tugʻilgan va yoshligini Rimda, imperator Neronning ozod qilingan qullaridan biri Epafroditning xonadonida oʻtkazgan. Manbalarga koʻra, u oqsoqlangan; buning sababi haqida turli rivoyatlar bor.

Epiktet stoik faylasuf Muzoniy Ruf qoʻlida taʼlim oldi, keyinchalik ozodlikka chiqdi va Rimda dars bera boshladi. Taxminan 90-yillarning oʻrtalarida imperator Domitsian faylasuflarni Rimdan quvib chiqargach, Epiktet Gretsiyaning gʻarbidagi Nikopol shahriga koʻchdi va u yerda maktab ochdi. U umrining oxirigacha, taxminan 135-yilgacha shu yerda dars bergan.

Epiktetning oʻzi hech narsa yozmagan. Biz uning soʻzlarini shogirdi, keyinchalik tarixchi sifatida tanilgan Flaviy Arrian yozib olgan matnlar orqali bilamiz. Arrian «Suhbatlar»ni (asl nusxada sakkiz kitob boʻlgan, toʻrttasi saqlangan) va ulardan tanlangan qisqa qoʻllanma — «Enxiridion»ni tuzgan. Shuning uchun «Suhbatlar» quruq risola emas, balki jonli dars yozuvi: unda savol-javob, hazil, qattiq tanbeh va kundalik hayotdan misollar bor.

Asosiy gʻoya: nazorat dixotomiyasi

«Enxiridion» shunday fikr bilan boshlanadi: baʼzi narsalar bizga bogʻliq, baʼzilari esa bogʻliq emas. Bizga bogʻliq narsalar — fikrlarimiz, intilishlarimiz, istak va nafratlarimiz, bir soʻz bilan aytganda, oʻz faoliyatimiz. Bizga bogʻliq boʻlmaganlari — tanamiz, mol-mulkimiz, obroʻyimiz, mansabimiz, boshqalarning fikri va xatti-harakatlari.

Epiktetning xulosasi oddiy, lekin keskin: inson baxtsizligi koʻpincha ana shu ikki sohani aralashtirib yuborishdan kelib chiqadi. Biz boshqa odamlar, ob-havo yoki vaziyat ustidan hukmronlik qilishni istaymiz va bu istak amalga oshmagach, azoblanamiz. Aksincha, oʻz ichki hukmlarimiz uchun masʼuliyatni boshqalarga yuklaymiz.

Epiktetning eng mashhur fikrlaridan biri ham shu bilan bogʻliq: odamlarni narsalarning oʻzi emas, balki ular haqidagi fikrlari bezovta qiladi. Oʻlim ham oʻz-oʻzidan dahshatli emas; dahshat — oʻlim haqidagi bizning hukmimizda.

Boshqa muhim gʻoyalar

• Tanlov qobiliyati. Epiktet inson ichidagi eng qimmatli narsani yunoncha «proairesis» deb ataydi — bu tanlash, rozi boʻlish yoki rad etish qobiliyati. Uni hech kim, hatto zolim ham, inson qoʻlidan tortib ololmaydi.
• Haqiqiy erkinlik. Sobiq qul uchun erkinlik mavzusi bejiz markaziy emas. Epiktetga koʻra, tashqi narsalarga qaram odam — saroyda yashasa ham qul; oʻz hukmlarini boshqargan odam esa zanjirda ham erkin.
• Fazilat — yagona ezgulik. Stoiklar uchun boylik, sogʻliq yoki shuhrat oʻz-oʻzidan yaxshi ham, yomon ham emas. Ular «befarq» narsalardir: muhimi, ulardan qanday foydalanishimiz.
• Rollar va burchlar. Har birimiz bir nechta rol oʻynaymiz: farzand, ota-ona, fuqaro, doʻst. Epiktet bu rollarni sidqidildan bajarishni insonning tabiat bilan uygʻun yashashi deb biladi.
• Mashq. Falsafa Epiktet uchun nazariya emas, kundalik mashq. U shogirdlarini kichik narsalardan boshlashga undaydi: siniq idish yoki toʻkilgan moy uchun bezovtalanmaslikni oʻrganmasdan, katta yoʻqotishlarga tayyor boʻlib boʻlmaydi.

Keng tarqalgan notoʻgʻri tushunchalar

Stoitsizm his-tuygʻusizlik emas. Stoiklar notoʻgʻri hukmlardan kelib chiqadigan ehtiroslar — haddan tashqari qoʻrquv, gʻazab, ochkoʻzlikdan xalos boʻlishni maqsad qilgan. Ammo ular quvonch, ehtiyotkorlik va ezgulikka intilish kabi «sogʻlom» tuygʻularni inkor etmagan. Stoitsizm loqaydlik ham emas: stoiklar jamiyat ishlarida faol qatnashishni, butun insoniyatni yagona oila deb bilishni oʻrgatgan.

Bugungi dolzarbligi

Epiktetning gʻoyalari bugungi psixologiyaga ham bevosita taʼsir koʻrsatgan. XX asrda kognitiv terapiyaning asoschilari — Albert Ellis va Aaron Bek — oʻz yondashuvlarining ildizlaridan biri sifatida stoiklarni, xususan, odamni narsalar emas, ular haqidagi fikrlar bezovta qiladi degan gʻoyani tilga olgan. Vyetnam urushida yetti yildan ortiq asirlikda boʻlgan amerikalik uchuvchi Jeyms Stokdeyl esa Epiktetning gʻoyalari unga chidash uchun kuch berganini yozgan.

Kundalik hayotda ham bu falsafa amaliy savollar beradi: men hozir nima uchun xavotirlanyapman? Bu narsa menga bogʻliqmi? Agar bogʻliq boʻlsa — nima qila olaman? Agar bogʻliq boʻlmasa — uni qanday qabul qilaman?

«Suhbatlar»ni qanday oʻqish kerak

1. «Enxiridion»dan boshlang. U qisqa va Epiktet falsafasining mohiyatini beradi. Keyin «Suhbatlar»ning birinchi kitobiga oʻting.
2. Har kuni bir suhbat. Har bir suhbat mustaqil va qisqa. Ularni ketma-ket oʻqish shart emas.
3. Oʻzingizga savol bering. Epiktet shogirdlarga qanday murojaat qilsa, sizga ham shunday murojaat qiladi. Matnni oʻz hayotingizdagi vaziyatlarga tatbiq qilib koʻring.
4. Aristotel bilan solishtiring. Aristotelning «Nikomax etikasi» ham baxt va fazilat haqida, lekin tashqi neʼmatlarga boshqacha baho beradi. Ikki qarashni yonma-yon oʻqish juda foydali.

Xulosa

Epiktet bizga dunyoni oʻzgartirishni emas, unga munosabatimizni oʻzgartirishni oʻrgatadi — lekin bu passivlik emas, balki kuchni toʻgʻri joyga yoʻnaltirish. Ikki ming yil oldin qul boʻlib tugʻilgan odamning erkinlik haqidagi soʻzlari bugun ham kuchli eshitiladi, chunki u nazariya emas, hayot tajribasidan gapiradi.

Kitobni katalogimizda topishingiz mumkin.