«Mobi Dik»ni qanday oʻqish kerak: syujet, qahramonlar, ramzlar

«Mobi Dik» — Amerika adabiyotining eng mashhur, lekin eng kam oxirigacha oʻqilgan romanlaridan biri. Koʻpchilik uning syujetini biladi: telba kapitan oq kitni quvadi. Ammo kitobni ochgan kitobxon kutilmagan narsaga duch keladi: sarguzasht hikoya oʻrnini kit turlari haqidagi maʼruzalar, falsafiy mulohazalar va hatto sahna asari shaklidagi boblar egallaydi. Ushbu qoʻllanma bu gʻaroyib va buyuk kitobni oxirigacha oʻqishga yordam berish uchun yozildi.

Muallif va roman tarixi

Herman Melvill 1819-yilda Nyu-Yorkda tugʻilgan. Oilasi kambagʻallashgach, u yoshligida turli ishlarda ishlagan, 1841-yilda esa «Akushnet» nomli kit ovlash kemasida Tinch okeaniga suzib ketgan. Bir yarim yildan soʻng u kemadan qochib, Markiz orollarida bir muddat yashagan. Bu tajriba uning ilk muvaffaqiyatli romanlari uchun material boʻldi.

«Mobi Dik» 1851-yilda nashr etildi. Roman yozilishiga ikki voqea taʼsir qilgani maʼlum: 1820-yilda «Esseks» kit ovlash kemasining bahaybat kashalot hujumidan choʻkishi va Chili qirgʻoqlari yaqinida koʻp yillar ovchilarni dogʻda qoldirgan, «Mocha Dik» laqabli oq kit haqidagi rivoyatlar. Melvill kitobni doʻsti, yozuvchi Natanael Xotornga bagʻishlagan.

Romanni zamondoshlar sovuq qabul qildi va Melvill umrining oxirini deyarli unutilgan holda, bojxona inspektori boʻlib ishlab oʻtkazdi. U 1891-yilda vafot etdi. «Mobi Dik»ning buyuk asar sifatida qayta kashf etilishi faqat 1920-yillarda boshlandi.

Syujet

Hikoya mashhur jumla bilan boshlanadi: «Meni Ishmael deb chaqiring». Hikoyachi — quruqlikda zerikkan yosh yigit — dengizga chiqishga qaror qiladi. Nyu-Bedford mehmonxonasida u Tinch okeani orollaridan kelgan garpunchi Kvikeg bilan bir xonada tunashga majbur boʻladi. Avvaliga undan qoʻrqqan Ishmael tez orada u bilan qalin doʻst tutinadi.

Ikkovi Nantaket orolida «Pequod» kemasiga yollanadi. Kema kapitani Axab safarning ilk kunlarida koʻrinmaydi. U paydo boʻlgach, ekipajga safarning asl maqsadini eʼlon qiladi: oldingi safarda uning oyogʻini uzib ketgan oq kit — Mobi Dikni topish va oʻldirish. U oq kitni birinchi boʻlib koʻrgan odamga mukofot sifatida oltin tangani ustunga mixlab qoʻyadi.

«Pequod» okeanlar boʻylab suzadi, boshqa kemalar bilan uchrashadi, kitlarni ovlaydi. Har bir uchrashuv Mobi Dik haqida yangi xabar va yangi ogohlantirish olib keladi. Birinchi yordamchi Starbak Axabni toʻxtatishga urinadi, lekin qatʼiyati yetmaydi. Nihoyat, Tinch okeanida kema oq kitga duch keladi. Uch kunlik taʼqib fojia bilan tugaydi: Mobi Dik qayiqlarni parchalaydi, Axabni chuqurlikka tortib ketadi va kemani choʻktiradi. Faqat Ishmael omon qoladi — u Kvikeg uchun yasalgan, keyinchalik qutqaruv vositasiga aylantirilgan tobutga yopishib suzib yuradi va uni «Rohila» kemasi topib oladi.

Asosiy qahramonlar

• Ishmael — hikoyachi. U voqealarda ishtirok etadi, lekin tez orada deyarli koʻzdan gʻoyib boʻlib, faylasuf va kuzatuvchiga aylanadi. Uning ovozi — qiziquvchan, kinoyali, har narsadan maʼno izlaydigan — romanning asl qahramoni.
• Axab — «Pequod» kapitani, kit suyagidan yasalgan oyoqda yuradi. U shaxsiy alamini butun dunyoga qarshi kurashga aylantiradi. Uning nutqlari Shekspir qahramonlarinikiga oʻxshaydi; Melvill Shekspirni ayni shu yillarda chuqur oʻrgangan edi.
• Kvikeg — tanasi naqshlangan garpunchi, «yovvoyi» deb qaralgan, lekin romandagi eng olijanob va sadoqatli inson. Ishmael bilan doʻstligi romandagi eng iliq sahifalardan.
• Starbak — birinchi yordamchi, ehtiyotkor va dindor odam. U aql va burch ovozini ifodalaydi, ammo Axabga qarshi qatʼiy harakat qilishga jurʼat etmaydi.
• Stabb va Flask — ikkinchi va uchinchi yordamchilar; biri beparvo hazilkash, ikkinchisi oddiy, oʻylamay harakat qiladigan ovchi.
• Pip — kema xizmatkori, qora tanli bola. Okeanda yolgʻiz qolib, aqlini yoʻqotadi va Axabning eng yaqin hamrohiga aylanadi.

Oq kit — ramz sifatida

Mobi Dik nimani anglatadi? Bu savolga bir javob yoʻq — va Melvill buni ataylab shunday qilgan. Axab uchun kit — dunyodagi barcha yovuzlikning timsoli, u «niqob ortidagi» narsaga zarba bermoqchi. Boshqalar uchun kit — shunchaki hayvon, oʻzini himoya qilgan jonzot. «Kitning oqligi» deb nomlangan bobda Ishmael oq rangning nima uchun dahshatli tuyulishi haqida mulohaza yuritadi: oq — bir vaqtda poklik va boʻshliq, hamma ranglar va hech qanday rangning yoʻqligi.

Tanqidchilar kitni Xudo, tabiat, taqdir, bilib boʻlmaydigan haqiqat ramzi sifatida talqin qilgan. Eng toʻgʻri yondashuv, ehtimol, shuki: Mobi Dik — har kim oʻz maʼnosini yuklaydigan oyna, va roman aynan shu maʼno izlashning oʻzi haqida. Ustunga mixlangan oltin tanga bobida turli qahramonlar bir tangaga qarab, har biri unda turli narsa koʻradi — bu butun romanning kichik modeli.

Kit ovi haqidagi boblarni qanday oʻqish kerak

Roman 135 bob va epilogdan iborat, ularning salmoqli qismi kit ovlash amaliyoti, kitlarning tuzilishi va tasnifi haqida. Aynan shu boblar koʻpchilikni toʻxtatib qoʻyadi. Bir necha maslahat:

1. Ularni chekinish emas, uslub deb qabul qiling. Melvill kitni har tomondan — ilmiy, tarixiy, falsafiy, hazil nuqtai nazaridan — tasvirlab, uni toʻliq anglab boʻlmasligini koʻrsatadi. Bu boblar romanning asosiy mavzusiga xizmat qiladi.
2. Hazilni eshiting. Kitlar tasnifi haqidagi bobda Ishmael kitlarni kitob formatlari kabi «folio», «oktavo», «duodetsimo»ga ajratadi. Bu ilmiy matn emas, oʻyin.
3. Ritmni saqlang. Bir oʻtirishda bitta «ilmiy» bob va bir-ikki voqealar bobini oʻqing. Qisqa boblar ketma-ketligi aslida tez oʻqiladi.
4. Ogʻir kelsa, oʻtib keting — keyin qayting. Birinchi oʻqishda ayrim texnik boblarni koʻz yugurtirib oʻtish gunoh emas. Ikkinchi oʻqishda ular eng qiziqarli qismga aylanishi mumkin.
5. Kema hayotini tasavvur qiling. Kit ovi XIX asrda ogʻir va xavfli sanoat edi. Bu boblar ekipaj hayotini, mehnatini va oʻlim bilan yonma-yon yashashni koʻrsatadi.

Muhokama uchun savollar

1. Nima uchun Melvill hikoyachi sifatida Axabni emas, Ishmaelni tanlagan?
2. Axab qahramonmi yoki yovuz? Uning taqdirida qanday fojiaviy jihat bor?
3. Ishmael va Kvikeg doʻstligi romandagi boshqa munosabatlardan qanday farq qiladi?
4. «Pequod» ekipaji turli millat va irqlardan iborat. Bu tafsil qanday maʼno kasb etadi?
5. Siz uchun oq kit nimaning ramzi?

Xulosa

«Mobi Dik» — sabr talab qiladigan kitob, lekin sabrni koʻp barobar qaytaradi. Bu sarguzasht, tragediya, falsafiy risola va dengiz qomusi bir muqova ostida. Uni oxirigacha oʻqigan kitobxon nima uchun bu roman bir asr unutilgandan soʻng birdaniga jahon adabiyotining choʻqqilaridan biriga aylanganini oʻzi his qiladi.

Kitobni katalogimizda topishingiz mumkin.