«Ilohiy komediya» qoʻllanmasi: Doʻzax, Aʼrof va Jannat

Dante Aligyerining «Ilohiy komediya»si — Oʻrta asrlar Yevropasining eng buyuk sheʼriy asari va italyan adabiy tilining poydevori. Unda shoir oʻzini Doʻzax, Aʼrof va Jannat boʻylab sayohat qilayotgan qahramon sifatida tasvirlaydi. Kitob ulkan tuzilishi, yuzlab tarixiy shaxslari va murakkab ramziyligi bilan birinchi qarashda choʻchitishi mumkin. Ushbu qoʻllanma asarning qanday qurilgani, uning asosiy qahramonlari va uni qanday oʻqish haqida.

Dante va uning davri

Dante 1265-yilda Florensiyada tugʻilgan. U shoir boʻlish bilan birga faol siyosatchi edi va shahardagi partiyalar kurashiga aralashgan. 1302-yilda raqib guruh hokimiyatga kelgach, Dante Florensiyadan surgun qilindi va umrining oxirigacha vataniga qaytmadi. U 1321-yilda Ravennada vafot etdi.

«Komediya»ni Dante surgun yillarida, taxminan 1308-yildan umrining oxirigacha yozgan. Asar aslida «Komediya» deb atalgan: oʻsha davr tushunchasiga koʻra, komediya — ogʻir boshlanib, baxtli tugaydigan va oddiy xalq tilida yozilgan asar. «Ilohiy» sifatini unga keyinroq Jovanni Bokkachcho bergan, va bu nom XVI asrdagi nashrlardan keyin mustahkamlangan. Dante lotin tilida emas, balki Toskana xalq tilida yozgani tufayli asar italyan adabiy tilining shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynagan.

Tuzilishi

Asar uch qismdan — «Doʻzax», «Aʼrof» va «Jannat»dan iborat. Har bir qismda 33 tadan qoʻshiq bor, ularga butun asarga kirish vazifasini bajaradigan birinchi qoʻshiq qoʻshilib, jami 100 ta qoʻshiq hosil boʻladi. Asar uchlik qofiyali bandlarda — «terza rima»da yozilgan. Uch soni — Muqaddas Uchlik ramzi — asarning butun tuzilishida takrorlanadi. Uch qismning har biri bir xil soʻz — «yulduzlar» bilan tugaydi.

Voqea 1300-yilning bahorida, Pasxa haftaligida boshlanadi. Asar mashhur misralar bilan ochiladi: umr yoʻlining yarmida shoir oʻzini qorongʻi oʻrmonda topadi, toʻgʻri yoʻlni yoʻqotib qoʻygan holda.

Doʻzax. Yer ostidagi ulkan voronka shaklidagi tubsizlik toʻqqizta doiraga boʻlingan. Yuqoridan pastga qarab gunohlar ogʻirlashadi: eng yengili — nafs bandalari, eng ogʻiri — xiyonatkorlar. Eng tubida, muz ichida, Lyutsifer turadi. Har bir gunohkorning jazosi uning gunohiga ramziy mos keladi. Bu qismning eng mashhur sahnalari — Paolo va Francheska haqidagi V qoʻshiq, Ulissning soʻnggi sayohati haqidagi XXVI qoʻshiq va graf Ugolino fojiasi haqidagi XXXIII qoʻshiq.

Aʼrof. Janubiy yarim shardagi dengiz oʻrtasida qad koʻtargan togʻ. Bu yerda tavba qilgan ruhlar poklanadi. Togʻ etagidan keyin yettita aylanma zinapoya — yetti asosiy gunoh: kibr, hasad, gʻazab, yalqovlik, ochkoʻzlik, ochofatlik va shahvatparastlik. Togʻ choʻqqisida yerdagi jannat — Adan bogʻi joylashgan. Doʻzaxdan farqli oʻlaroq, bu yerda ruhlar umid bilan yashaydi.

Jannat. Dante osmonga koʻtariladi va oʻsha davr astronomiyasiga koʻra Yer atrofida aylanadigan toʻqqizta samoviy sferadan oʻtadi: Oy, Merkuriy, Venera, Quyosh, Mars, Yupiter, Saturn, qoʻzgʻalmas yulduzlar va birinchi harakatlantiruvchi sfera. Ulardan narida — Empirey, Xudoning maskani. Asar ilohiy nur va «quyosh hamda boshqa yulduzlarni harakatlantiruvchi muhabbat» haqidagi misra bilan yakunlanadi.

Vergiliy va Beatriche

Vergiliy — Rim shoiri, «Eneida» muallifi. Dante uni oʻz ustozi deb ataydi va u Doʻzax hamda Aʼrof boʻylab Dantening yoʻlboshchisi boʻladi. Ramziy maʼnoda Vergiliy inson aqli va sheʼriyatini ifodalaydi: u koʻp narsani tushuntira oladi, lekin oʻzi xristian boʻlmagani uchun Jannatga kira olmaydi. Bu yerda «Eneida» bilan bogʻliqlik ham muhim: Vergiliy dostonining VI kitobida Eney ham yer osti dunyosiga tushadi. Dante oʻz sayohatini ana shu anʼananing davomi sifatida koʻrsatadi.

Beatriche — Dante yoshligida sevgan, erta vafot etgan florensiyalik ayol. Koʻpchilik tadqiqotchilar uni Beatriche Portinari bilan bogʻlaydi. Dante unga ilk kitobi «Yangi hayot»ni bagʻishlagan edi. «Komediya»da Beatriche Aʼrof choʻqqisida paydo boʻladi va Dantening Jannatdagi yoʻlboshchisiga aylanadi. U ilohiy muhabbat va ilohiy bilim timsoli. Eng yuqori bosqichda esa Dantega avliyo Bernard yoʻl koʻrsatadi.

Qanday oʻqish kerak: maslahatlar

1. Izohlardan qoʻrqmang. Dante koʻplab tarixiy shaxslar, Florensiya siyosati va oʻrta asr ilohiyotiga ishora qiladi. Avval qoʻshiqni oʻqing, keyin izohlarga qarang, soʻng qoʻshiqni yana bir bor oʻqing.
2. Bir kunda bir-ikki qoʻshiq. Har bir qoʻshiq oʻrtacha 140 misra atrofida. Kuniga bir-ikkitadan oʻqisangiz, asarni ikki-uch oyda tugatasiz.
3. Jazoning mantiqini izlang. Doʻzaxda har bir jazo gunohning ramziy aksi. Nima uchun aynan shu jazo ekanini oʻylab koʻrish oʻqishni qiziqarli jumboqqa aylantiradi.
4. Dantening oʻziga eʼtibor bering. Asarda ikki Dante bor: sayohat qilayotgan, qoʻrqadigan, adashadigan qahramon va hammasini keyinroq yozayotgan muallif. Qahramonning gunohkorlarga rahm-shafqati har doim ham muallif nuqtai nazari emas.
5. «Doʻzax»da toʻxtab qolmang. Koʻpchilik faqat birinchi qismni oʻqiydi. «Aʼrof» eng insoniy qism, «Jannat» esa eng qiyini, ammo asarning maʼnosi faqat uchala qism birgalikda oʻqilganda toʻliq ochiladi.
6. «Eneida»ni bilish foydali. Vergiliy dostonining hech boʻlmasa VI kitobini oʻqib chiqish Dante ishoralarini ancha oydinlashtiradi.

Muhokama uchun savollar

1. Nima uchun Dante oʻz sayohatini «qorongʻi oʻrmon»dan boshlaydi? Bu ramz qanday maʼnoga ega?
2. Vergiliy nima sababdan Jannatga kira olmaydi? Bu Dantening aql va imon haqidagi qarashlari haqida nima deydi?
3. Doʻzaxdagi qaysi jazo sizga eng ramziy tuyuldi va nima uchun?
4. Paolo va Francheska hikoyasida qahramon Dante nima uchun hushidan ketadi? Bu sahnani qanday baholaysiz?
5. Dante oʻz zamondoshlarini, hatto papalarni ham Doʻzaxga joylashtiradi. Bu asarning siyosiy maʼnosi haqida nima deydi?
6. Doʻzax, Aʼrof va Jannatdagi kayfiyat va tilning farqini qanday his qildingiz?

Xulosa

«Ilohiy komediya» — bir vaqtning oʻzida sayohatnoma, siyosiy pamflet, ilohiy risola va muhabbat dostoni. Uni bir oʻqishda toʻliq anglash qiyin, lekin bu shart ham emas. Dante bilan birinchi sayohat — kelajakdagi koʻp qaytishlarning boshlanishi xolos.

Kitobni katalogimizda topishingiz mumkin.