Aristotel baxt haqida: «Nikomax etikasi»ga qoʻllanma

Baxt nima? Unga qanday erishiladi? Yaxshi inson boʻlish bilan baxtli boʻlish oʻrtasida bogʻliqlik bormi? Bu savollarga javob izlagan kitoblar orasida Aristotelning «Nikomax etikasi» alohida oʻrin tutadi. Ikki ming uch yuz yildan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa-da, bu asar axloq falsafasining asosiy darsliklaridan biri boʻlib qolmoqda. Ushbu qoʻllanmada kitobning asosiy gʻoyalari va uni qanday oʻqish haqida soʻz yuritamiz.

Aristotel va kitob haqida

Aristotel miloddan avvalgi 384-yilda Shimoliy Gretsiyadagi Stagira shahrida tugʻilgan. Oʻn yetti yoshida Afinaga kelib, Platon akademiyasida qariyb yigirma yil tahsil oldi. Keyinroq Makedoniya shohi Filippning oʻgʻli — boʻlajak Aleksandr Makedonskiyga ustozlik qildi. Afinaga qaytgach, oʻz maktabi — Litseyni ochdi. U mantiq, fizika, biologiya, siyosat, poetika va axloq boʻyicha asarlar yaratgan, miloddan avvalgi 322-yilda vafot etgan.

«Nikomax etikasi» oʻn kitobdan iborat. Uning nomi Aristotelning oʻgʻli Nikomax bilan bogʻliq deb hisoblanadi: ehtimol, matnni aynan u tahrir qilgan yoki asar unga bagʻishlangan. Olimlarning fikricha, bizgacha yetib kelgan matn — Aristotelning Litseydagi maʼruzalari uchun tayyorlangan qaydlar. Shu sabab uslub quruq, baʼzan qisqa va takrorlarga boy. Bu kitobni oʻqishda yodda tutish kerak boʻlgan birinchi narsa.

Evdaymoniya: eng oliy ezgulik

Aristotel kuzatishdan boshlaydi: har bir harakatimiz qandaydir maqsadga qaratilgan. Biz pul topamiz — biror narsa sotib olish uchun, davolanamiz — sogʻ boʻlish uchun. Lekin shunday maqsad bormi, unga biz boshqa narsa uchun emas, faqat uning oʻzi uchun intilamiz? Aristotel uni «evdaymoniya» deb ataydi. Bu soʻz odatda «baxt» deb tarjima qilinadi, ammo uning maʼnosi kengroq: «yaxshi yashash», «gullab-yashnash», toʻlaqonli hayot.

Evdaymoniya nima ekanini aniqlash uchun Aristotel mashhur «vazifa» dalilini keltiradi. Nay chaluvchining yaxshiligi — nayni yaxshi chalishida, haykaltaroshning yaxshiligi — yaxshi haykal yasashida. Insonning oʻziga xos vazifasi esa aql bilan yashash. Demak, inson uchun ezgulik — aql bilan, fazilatga muvofiq faoliyat, va bu faoliyat butun umr davom etishi kerak. Aristotel buni mashhur tashbeh bilan ifodalaydi: bitta qaldirgʻoch bahor keltirmaydi, bir kunlik yaxshilik ham insonni baxtli qilmaydi.

Muhim jihat: Aristotel uchun baxt — kayfiyat yoki lazzat holati emas, balki faoliyat. U shuningdek tashqi neʼmatlar — sogʻliq, doʻstlar, maʼlum moddiy taʼminot — ham baxtli hayot uchun kerakligini tan oladi. Bu jihatdan u keyingi stoiklardan, masalan, Epiktetdan farq qiladi.

Fazilat — ikki chekka oʻrtasidagi meʼyor

Ikkinchi kitobda Aristotel fazilatning tabiatini tushuntiradi. U ikki xil fazilatni ajratadi: aqliy fazilatlar (donolik, amaliy aql) taʼlim orqali, axloqiy fazilatlar (jasorat, saxiylik, adolat) esa odat orqali shakllanadi. Biz adolatli ishlar qilib adolatli, jasur ishlar qilib jasur boʻlamiz — xuddi kifara chalib kifarachi boʻlganimiz kabi.

Aristotelning eng mashhur gʻoyasi — fazilat ikki illat oʻrtasidagi meʼyor. Masalan:

• jasorat — qoʻrqoqlik va telbalarcha dovyuraklik oʻrtasida;
• saxiylik — xasislik va isrofgarchilik oʻrtasida;
• ulugʻvorlik — oʻzini kamsitish va mutakabbirlik oʻrtasida;
• muloyimlik — jahldorlik va hech narsaga gʻazablanmaslik oʻrtasida.

Bu gʻoyani «hamma narsada oʻrtacha boʻl» degan maslahat deb tushunmaslik kerak. Aristotel oʻrta meʼyor «bizga nisbatan» ekanini taʼkidlaydi: u vaziyatga, odamga va vaqtga bogʻliq. Baʼzan kuchli gʻazab ham toʻgʻri boʻladi — kerakli vaqtda, kerakli odamga, kerakli sabab bilan. Meʼyorni topish uchun amaliy aql — yunoncha «fronesis» kerak. Aynan u oltinchi kitobning asosiy mavzusidir.

Doʻstlik

Sakkizinchi va toʻqqizinchi kitoblar butunlay doʻstlikka bagʻishlangan — bu axloqqa oid risolada kutilmagan darajada katta hajm. Aristotel uch xil doʻstlikni ajratadi:

1. Foyda doʻstligi — odamlar bir-biridan manfaat koʻrgani uchun doʻst boʻladi. Foyda tugasa, doʻstlik ham tugaydi.
2. Lazzat doʻstligi — birga vaqt oʻtkazish yoqimli boʻlgani uchun. Bu koʻproq yoshlarga xos.
3. Fazilat doʻstligi — ikki yaxshi inson bir-birini oʻzi uchun sevadi. Bunday doʻstlik kamdan-kam uchraydi, vaqt va ishonch talab qiladi, lekin eng mustahkam va eng toʻlaqonlisidir.

Aristotelga koʻra, doʻstsiz hech kim yashashni xohlamaydi, hatto barcha boshqa neʼmatlarga ega boʻlsa ham. Haqiqiy doʻst — «ikkinchi oʻzing»: unda biz oʻz fazilatimizni koʻramiz va u orqali yaxshiroq boʻlamiz.

Oʻninchi kitob: eng yaxshi hayot

Kitob oxirida Aristotel lazzat haqida yana soʻz yuritadi va eng oliy baxt — tafakkur, haqiqatni mushohada qilish hayoti degan xulosaga keladi. Bu xulosa koʻp sharhlovchilar uchun jumboq boʻlib kelgan: u oldingi kitoblardagi faol, ijtimoiy fazilatlar hayoti bilan qanday bogʻlanadi? Olimlar bu savol boʻyicha hanuz bir fikrga kelmagan, va bu kitobni oʻqishning qiziq jihatlaridan biri.

Qanday oʻqish kerak: maslahatlar

1. Birinchi va ikkinchi kitobdan boshlang. Ular butun asarning poydevori. Agar vaqtingiz kam boʻlsa, keyin sakkizinchi-toʻqqizinchi (doʻstlik) va oʻninchi kitoblarga oʻting.
2. Atamalarni yozib boring. Evdaymoniya, fazilat, oʻrta meʼyor, amaliy aql — bu soʻzlar butun kitob boʻylab takrorlanadi. Ular uchun kichik lugʻat tuzing.
3. Misollarni oʻz hayotingizga koʻchiring. Aristotel misollari qadimgi Afina hayotidan olingan. Ularni bugungi vaziyatlar bilan almashtirib koʻring: jasorat ish joyida qanday koʻrinadi? Saxiylik oilada-chi?
4. Sekin oʻqing. Bu maʼruza qaydlari; har bir paragraf ixcham fikrni oʻz ichiga oladi. Bir oʻtirishda bir necha bobdan koʻp oʻqimang.
5. Bahslashing. Aristotel ham oʻz oʻtmishdoshlari bilan bahslashadi. Uning ayrim qarashlari — masalan, qullik yoki ayollar haqidagi fikrlari — oʻz davrining cheklovlarini aks ettiradi. Ularni tanqidiy oʻqish kitobning qolgan qismidagi chuqur fikrlarni qadrlashga xalaqit bermaydi.

Muhokama uchun savollar

1. Aristotelning baxt tushunchasi bugungi «baxtli boʻlish» tushunchasidan qanday farq qiladi?
2. Fazilatni odat orqali shakllantirish mumkinmi? Oʻz hayotingizdan misol keltiring.
3. «Oʻrta meʼyor» gʻoyasi har doim ishlaydimi? Unga zid misol topa olasizmi?
4. Siz uchun qaysi doʻstlik turi muhimroq? Fazilat doʻstligi bugun ham mumkinmi?
5. Tashqi neʼmatlar baxt uchun qanchalik zarur? Bu masalada Aristotel bilan Epiktet qarashlarini solishtiring.

Xulosa

«Nikomax etikasi» tayyor retseptlar bermaydi, lekin yaxshi hayot haqida aniq, tartibli oʻylashni oʻrgatadi. Aristotelning asosiy saboqlari — baxt faoliyatda, fazilat odatda, doʻstlik esa ishonchda — bugun ham kundalik hayotimizga bevosita tegishli.

Kitobni katalogimizda topishingiz mumkin.