Epiktet

Epiktet taxminan milodiy 50-yilda Kichik Osiyodagi Frigiya oʻlkasining Iyerapol shahrida (hozirgi Turkiya hududi) qul boʻlib tugʻilgan. Uning asl ismi maʼlum emas: «Epiktet» yunonchada «sotib olingan» degan maʼnoni beradi. Yoshligida Rimda imperator Neronning ozod qilingan quli Epafroditga qarashli boʻlgan. Uning oqsoqligi haqida turli rivoyatlar bor, ammo sababi aniq emas.

Epiktet stoik faylasuf Muzoniy Ruf qoʻlida taʼlim olgan, ozodlikka chiqqach Rimda falsafadan dars bera boshlagan. Taxminan 93-yilda imperator Domitsian faylasuflarni Rimdan quvganida, u Yunonistonning shimoli-gʻarbidagi Nikopol shahriga koʻchib, oʻsha yerda maktab ochgan. Umrining oxirigacha shu yerda yashab, taxminan 135-yilda vafot etgan.

Epiktetning oʻzi hech narsa yozmagan. Uning taʼlimoti shogirdi, keyinchalik tarixchi sifatida tanilgan Arrian yozib olgan matnlar orqali bizgacha yetib kelgan. Ana shulardan biri — «Suhbatlar»: asl sakkiz kitobdan toʻrttasi saqlangan. Arrian bu taʼlimotning qisqacha mazmunini «Qoʻllanma» nomli kichik kitobda ham jamlagan.

Asosiy gʻoyalari

• Narsalar ikki xil boʻladi: bizga bogʻliq (fikrimiz, qarorimiz, intilishimiz) va bizga bogʻliq boʻlmagan (tana, mol-mulk, obroʻ, boshqalarning xatti-harakati).
• Insonni voqealarning oʻzi emas, ular haqidagi fikri bezovta qiladi.
• Haqiqiy erkinlik tashqi sharoitda emas, ichki mustaqillikdadir.

Epiktet gʻoyalari imperator Mark Avreliyga kuchli taʼsir koʻrsatgan, bugun esa zamonaviy psixoterapiya va amaliy falsafada qayta kashf etilmoqda. Qul boʻlib tugʻilib, erkinlik haqida eng teran soʻzlarni aytgan bu mutafakkir har bir avlodga oʻzini boshqarish sanʼatini oʻrgatadi.