Gomer kim edi: «Iliada», «Odisseya» va antik dostonlar

Gomer — jahon adabiyotidagi eng mashhur va shu bilan birga eng sirli nom. Uning ikki dostoni — «Iliada» va «Odisseya» — qariyb uch ming yildan beri oʻqilib, sharhlanib, taqlid qilinib kelinadi. Ammo Gomerning oʻzi haqida biz deyarli hech narsa bilmaymiz. U qachon yashagan, qayerda tugʻilgan, va umuman, ikki dostonni bir odam yaratganmi? Bu maqolada biz bilgan narsalarni, bilmagan narsalarni va bu dostonlarning keyingi adabiyotga, ayniqsa Vergiliyning «Eneida»siga taʼsirini halol bayon qilishga harakat qilamiz.

Antik rivoyatlardagi Gomer

Qadimgi yunonlar uchun Gomer haqiqiy shaxs, «shoirlarning shoiri» edi. Rivoyatlarga koʻra, u koʻr qoʻshiqchi boʻlgan, va yetti shahar — jumladan, Smirna va Xios oroli — uning vatani boʻlish sharafi uchun bahslashgan. Uning nomi bilan bogʻliq «hayotnomalar» saqlanib qolgan, lekin ular ancha keyin yozilgan va tarixiy manba sifatida ishonchli emas. Koʻrlik haqidagi rivoyat ham, ehtimol, «Odisseya»dagi koʻr qoʻshiqchi Demodok obrazidan kelib chiqqan.

Yunonlar uchun Gomer dostonlari faqat badiiy asar emas edi. Ulardan oʻqish va yozishni oʻrganishgan, ularni axloq, din va tarix manbai sifatida oʻqishgan. Platon Gomerni «Yunonistonning ustozi» deb atagan — garchi uni tanqid qilish uchun boʻlsa ham.

Gomer masalasi

Gomer kim boʻlgani va dostonlar qanday yaratilgani haqidagi bahs ilmda «Gomer masalasi» deb ataladi. U, ayniqsa, 1795-yilda nemis olimi Fridrix Avgust Volf asaridan keyin qizgʻin tus oldi. Volf dostonlar yozuv keng tarqalmagan davrda yaratilgan boʻlsa, ularni bir odam yodda saqlab, bir butun asar sifatida yarata olmagan, ular keyinroq turli qoʻshiqlardan jamlangan, degan fikrni ilgari surdi.

XX asrda bahsni yangi bosqichga olib chiqqan kashfiyot boʻldi. Amerikalik olim Milman Parri, keyinroq uning shogirdi Albert Lord 1930-yillarda Yugoslaviyada savodsiz xalq qoʻshiqchilarini tadqiq qildi. Ular minglab misrali dostonlarni yoddan, har safar biroz oʻzgartirib ijro etar edi. Buning siri — tayyor iboralar, doimiy sifatlar va takrorlanuvchi sahnalar tizimi. Parri Gomer dostonlarida ham xuddi shunday tizim borligini koʻrsatdi: «tezoyoq Axilles», «koʻzlari charaqlagan Afina», «pushti barmoqli tong» kabi iboralar oʻlchovga mos keladigan tayyor qoliplardir.

Bugun koʻpchilik olimlar quyidagi fikrga qoʻshiladi:

• dostonlar uzoq ogʻzaki ijod anʼanasidan oʻsib chiqqan;
• ular, ehtimol, miloddan avvalgi VIII–VII asrlarda hozirgi shakliga yaqin holga kelgan va qaysidir bosqichda yozib olingan;
• «Iliada», ehtimol, «Odisseya»dan biroz oldin yaratilgan.

Ammo qolgan savollar ochiq qolmoqda. Ikki dostonni bir shoir yaratganmi yoki ikki turli shoir? Gomer anʼanani mukammallashtirgan ulugʻ ijrochimi yoki shunchaki shartli nom? Dostonlar aynan qachon va qanday yozib olingan? Bu savollarga ishonchli javob yoʻq va, ehtimol, hech qachon boʻlmaydi. Lekin bir narsa aniq: har ikki doston puxta qurilgan, yaxlit badiiy niyatga ega asarlar — tasodifiy qoʻshiqlar toʻplami emas.

«Iliada» va «Odisseya»: ikki xil dunyo

Ikkala doston ham 24 qoʻshiqdan iborat va geksametrda yozilgan, ikkalasi ham Troya urushi bilan bogʻliq. Ammo ular bir-biridan keskin farq qiladi.

«Iliada» — urush dostoni. Voqealar Troya ostidagi lagerda, urushning oʻninchi yilida, bir necha hafta ichida kechadi. Markazda — Axillesning gʻazabi, uning doʻsti Patroklning oʻlimi va Gektor bilan duel. Bu dunyoda shon-sharaf eng oliy qadriyat, oʻlim esa har qadamda hozir. Doston tragik ohangda, Gektorning dafn marosimi bilan tugaydi.

«Odisseya» — qaytish dostoni. Urush tugagan, Odissey oʻn yil davomida uyiga — Itaka oroliga qaytishga urinadi. Hikoya bir necha chiziqda boradi: oʻgʻli Telemaxning otasini izlashi, Odisseyning sarguzashtlari haqida oʻzi hikoya qilishi va Itakada xotini Penelopaga sovchilik qilayotganlardan qasos olishi. Bu yerda asosiy fazilat — kuch emas, aql, ayyorlik va sabr. Doston tinchlik oʻrnatilishi bilan yakunlanadi.

Antik davrdayoq bu farq eʼtiborni tortgan. Qadimgi bir risola muallifi «Iliada»ni choʻqqidagi quyoshga, «Odisseya»ni esa botayotgan quyoshga oʻxshatgan: birinchisi kuch va dramatizm, ikkinchisi hikoyaviylik va keksalik donoligi asari. Bugun koʻpchilik «Odisseya»ni zamonaviy romanga yaqinroq deb biladi: unda oila, uy, oʻz kimligini saqlash mavzulari oldinga chiqadi.

Vergiliy va «Eneida»

Gomerning taʼsiri yunon adabiyoti bilan cheklanmadi. Uning eng buyuk merosxoʻri — Rim shoiri Publiy Vergiliy Maron. Vergiliy imperator Avgust davrida, taxminan miloddan avvalgi 29-yildan oʻz vafotigacha, yaʼni miloddan avvalgi 19-yilgacha «Eneida»ni yozgan. Rivoyatga koʻra, u asarni tugallanmagan deb hisoblab, uni yoqib yuborishni vasiyat qilgan, ammo Avgust bunga yoʻl qoʻymagan.

«Eneida» Gomer dostonlariga ongli javobdir. Uning qahramoni — yonayotgan Troyadan qochib chiqqan troyalik Eney. Doston 12 kitobdan iborat va ataylab ikki qismga boʻlingan:

• birinchi olti kitob «Odisseya»ni eslatadi: Eneyning sarson-sargardon sayohati, Karfagen malikasi Didona bilan fojiali muhabbati va yer osti dunyosiga tushishi;
• soʻnggi olti kitob «Iliada»ni eslatadi: Italiyadagi urush va Eneyning raqibi Turn bilan yakkama-yakka jangi.

Vergiliy Gomerdan sahnalar, tasvirlar va hatto alohida misralarni olib, ularga yangi maʼno beradi. Gomer qahramonlari shaxsiy shon uchun kurashsa, Eney burch, xudolar irodasi va boʻlajak Rim taqdiri uchun shaxsiy baxtidan voz kechadi. Shuning uchun «Eneida»ni Gomerdan keyin oʻqish ikki madaniyat — yunon va rim qadriyatlarining suhbatini eshitishga imkon beradi. Keyinchalik Vergiliyning oʻzi Dantening «Ilohiy komediya»sida yoʻlboshchiga aylanadi va antik doston anʼanasi Yevropa adabiyotiga koʻchib oʻtadi.

Qaysi tartibda oʻqish kerak

Agar antik dostonlar bilan endi tanishayotgan boʻlsangiz, quyidagi yoʻlni tavsiya qilamiz:

1. «Odisseya» — sarguzashtlarga boy va oʻqilishi oson, Gomer uslubiga koʻnikish uchun ideal.
2. «Iliada» — Gomer uslubini bilgan kitobxonga urush dostonining chuqurligi ochiladi.
3. «Eneida» — Gomerni bilgach, Vergiliyning har bir ishorasi va bahsi koʻrinib turadi.

Xulosa

Biz Gomerning yuzini, tarjimai holini va hatto u bir odam boʻlganini aniq bilmaymiz. Ammo uning nomi ostida bizgacha yetib kelgan ikki doston Yevropa adabiyotining boshlanish nuqtasi boʻlib qolmoqda. Gomer masalasining halol javobi — «bilmaymiz» — dostonlarning qadrini kamaytirmaydi. Aksincha, ular ortida koʻplab avlod qoʻshiqchilarining ovozi borligi bu asarlarni yanada ulugʻvor qiladi.