Aristotel

Aristotel miloddan avvalgi 384-yilda Shimoliy Yunonistondagi Stagira shahrida, Makedoniya podshosi saroyi tabibining oilasida tugʻilgan. Oʻn yetti yoshida Afinaga kelib, Platon Akademiyasida qariyb yigirma yil tahsil oldi va dars berdi. Keyinchalik yosh Iskandarga (Aleksandr Makedonskiyga) ustozlik qildi, Afinaga qaytgach esa oʻz maktabi — Litseyni asos soldi. Miloddan avvalgi 322-yilda Evbeya orolidagi Xalkida vafot etgan.

Aristotel qamrab olmagan ilm sohasini topish qiyin: mantiq, fizika, metafizika, biologiya, etika, siyosat, ritorika va poetika — barchasida u tizimli asarlar qoldirgan. U kuzatish va tasnifga tayangan, tushunchalarni aniq taʼriflashga intilgan. Koʻp asarlari, jumladan, etikaga oid matnlari, Litseydagi maʼruzalar asosida shakllangan deb hisoblanadi.

«Nikomax etikasi» — uning axloq haqidagi eng mashhur asari. Unda inson hayotining oliy maqsadi baxt (yunoncha «evdaymoniya») ekani, baxt esa fazilatga muvofiq faoliyat orqali erishilishi aytiladi. Aristotel fazilatni ikki chetki holat — ortiqchalik va yetishmovchilik oʻrtasidagi meʼyor sifatida tushuntiradi: masalan, jasorat qoʻrqoqlik bilan telbalarcha dadillik orasida turadi. Kitobda doʻstlik, adolat va iroda masalalariga ham keng oʻrin berilgan.

Nega oʻqish kerak

• Sharq mutafakkirlari Aristotelni «Muallimi avval» (Birinchi muallim) deb atagan; Forobiy, Ibn Sino va Ibn Rushd uning merosini chuqur sharhlagan.
• Oʻrta asr Yevropa falsafasi, ayniqsa Foma Akvinskiy, uning gʻoyalariga tayangan.
• «Nikomax etikasi» bugun ham fazilat etikasining asosiy manbai sifatida oʻqiladi va yaxshi hayot nima degan savolga jiddiy javob izlovchilar uchun ahamiyatini yoʻqotmagan.