«Iliada» — Yevropa adabiyotining saqlanib qolgan eng qadimgi yirik asari. Uni ming yillar davomida maktablarda yod olishgan, sharhlashgan, unga taqlid qilishgan. Shunga qaramay, birinchi marta qoʻlga olgan kitobxon koʻpincha choʻchib qoladi: ismlar koʻp, janglar uzun, xudolar har qadamda aralashadi. Ushbu qoʻllanma dostonni oʻqishni yengillashtirish uchun yozildi: unda asarning yaratilish sharoiti, asosiy epizodlar, qahramonlar, mavzular va muhokama uchun savollar jamlangan.

Asar haqida qisqacha

«Iliada» qadimgi yunon tilida, olti oʻlchovli sheʼr — geksametrda yozilgan va 24 qoʻshiqdan (kitobdan) iborat, hajmi taxminan 15 700 misra. Anʼanaviy ravishda Gomerga nisbat beriladi. Olimlarning koʻpchiligi dostonni miloddan avvalgi VIII–VII asrlarga oid deb hisoblaydi, biroq aniq sana va muallif masalasi hanuz munozarali. Doston uzoq ogʻzaki ijod anʼanasidan oʻsib chiqqan: baxshilarga oʻxshash qoʻshiqchilar avloddan avlodga oʻtgan rivoyatlarni tayyor iboralar yordamida ijro etgan.

Muhimi shuki, «Iliada» Troya urushining butun tarixini hikoya qilmaydi. Voqealar urushning oʻninchi yilida, bir necha hafta ichida kechadi. Yelenaning olib qochilishi ham, mashhur yogʻoch ot ham, Troyaning qulashi ham dostonda tasvirlanmaydi — ular faqat ishora tarzida tilga olinadi. Gomer butun urushni bitta mavzu atrofida jamlaydi: Axillesning gʻazabi va uning oqibatlari. Dostonning birinchi soʻzi ham aynan «gʻazab»dir.

Syujet: asosiy epizodlar

Mojaro (I qoʻshiq). Axeylar qoʻshinining sardori Agamemnon Apollon kohini Xrisning qizi Xriseidani asirlikda ushlab turadi. Apollon lashkarga vabo yuboradi. Agamemnon qizni qaytarishga majbur boʻladi, ammo oʻrniga Axillesning oʻljasi Briseidani tortib oladi. Haqoratlangan Axilles jangdan chekinadi va onasi — dengiz maʼbudasi Fetida orqali Zevsdan troyaliklarga gʻalaba berishini soʻraydi.

Urush davom etadi (II–VII). Parij va Menelay yakkama-yakka olishadi, Diomed jasorat koʻrsatadi. VI qoʻshiqdagi Gektor bilan Andromaxaning xayrlashuvi — dostonning eng taʼsirli sahnalaridan biri: jangchi ota dubulgʻasidan choʻchigan goʻdagi Astianaksni quchoqlaydi.

Elchilik (IX). Axeylar yengila boshlagach, Agamemnon Odissey, Feniks va Ayaksni Axilles huzuriga yuboradi, katta tortiqlar vaʼda qiladi. Axilles rad etadi. Bu qoʻshiqda u shon-sharaf va uzoq umr oʻrtasidagi tanlov haqida mulohaza yuritadi.

Patroklning oʻlimi (XVI). Troyaliklar kemalargacha yetib kelganda, Axillesning eng yaqin doʻsti Patrokl uning sovutini kiyib jangga kiradi va Gektor qoʻlida halok boʻladi. Shu lahzadan Axillesning gʻazabi yoʻnalishini oʻzgartiradi: endi u Agamemnonga emas, Gektorga qaratiladi.

Qalqon va qasos (XVIII–XXII). Xudo-temirchi Gefest Axilles uchun yangi qurol yasaydi; qalqondagi tasvirlar — toʻy, sud, dala ishlari, uzumzor — urushdan tashqaridagi butun hayotni aks ettiradi. Axilles jangga qaytadi va Troya devorlari ostida Gektorni oʻldiradi, jasadini aravasiga bogʻlab sudraydi.

Priam va Axilles (XXIV). Keksa shoh Priam tunda yolgʻiz dushman qarorgohiga kelib, oʻgʻlining jasadini soʻraydi va Axillesning qoʻlini oʻpadi. Ikki dushman birga yigʻlaydi: biri oʻgʻlini, ikkinchisi otasini va Patroklni eslaydi. Axilles jasadni qaytaradi. Doston Gektorning dafn marosimi bilan tugaydi.

Asosiy qahramonlar

  • Axilles — axeylarning eng kuchli jangchisi, Fetidaning oʻgʻli. Uning taqdiri ikki yoʻlli: qisqa, ammo shonli umr yoki uzoq, ammo nomsiz hayot. Dostonning markazida uning gʻazabdan rahm-shafqatga oʻtishi turadi.
  • Gektor — Priamning oʻgʻli, Troyaning asosiy himoyachisi. U oila, shahar va burch uchun kurashadi; koʻp kitobxonlar uchun dostonning eng insoniy qahramoni.
  • Agamemnon — Mikena shohi, axeylar qoʻshinining bosh sardori. Qudratli, ammo kibrli va qarorlarida beqaror.
  • Patrokl — Axillesning doʻsti va safdoshi. Uning oʻlimi syujetdagi burilish nuqtasi.
  • Priam — Troyaning keksa shohi. XXIV qoʻshiqdagi jasorati qurol bilan emas, gʻurur va qaygʻuni yengish bilan bogʻliq.
  • Andromaxa — Gektorning rafiqasi. Urushning ayollar va bolalar uchun nima ekanini uning taqdiri orqali koʻramiz.
  • Odissey — aqlli va soʻzga usta sardor. Bu yerda u hali ikkinchi darajali qahramon, lekin keyinroq «Odisseya»ning bosh qahramoniga aylanadi.
  • Xudolar — Zevs, Gera, Afina, Apollon, Afrodita va boshqalar ikki tomonga boʻlinib, urushga faol aralashadi.

Asosiy mavzular

Gʻazab. Doston gʻazab soʻzi bilan boshlanadi va gʻazabning soʻnishi bilan tugaydi. Gomer bu tuygʻuning insonni ham, jamoani ham qanday vayron qilishini koʻrsatadi.

Shon-sharaf va oʻlim. Qahramonlar uchun eng oliy qadriyat — oʻlmas shon. Ammo doston bu qadriyatning bahosini ham yashirmaydi: har bir halok boʻlgan jangchining kimligi, ota-onasi, tugʻilgan yeri eslab oʻtiladi.

Taqdir va xudolar. Xudolar inson ishlariga aralashadi, lekin oʻzlari ham taqdirdan ustun emas. Inson esa, xudolar irodasiga qaramay, oʻz tanlovi uchun javobgar boʻlib qoladi.

Insoniylik. «Iliada» urushni ulugʻlaydimi yoki undan dahshatga tushadimi? Javob bir xil emas. Biroq Priam va Axilles sahnasi dostonning eng chuqur maʼnosini ochadi: dushmanlar ham umumiy qaygʻuda bir-birini tushunishi mumkin.

Qanday oʻqish kerak: maslahatlar

  1. Birinchi qoʻshiqni diqqat bilan oʻqing. Butun mojaro shu yerda boshlanadi; keyingi voqealar uning oqibatlaridir.
  2. Hammasini eslab qolishga urinmang. Jangdagi koʻplab ismlar bir marta tilga olinadi. Asosiy oʻn-oʻn besh qahramonni kuzating, qolganlari oʻz-oʻzidan oʻrnashadi.
  3. Takrorlarni ayb deb bilmang. «Tezoyoq Axilles», «tong pushti barmoqli» kabi doimiy sifatlar ogʻzaki ijodning belgisidir. Ular hikoyaga maromli ritm beradi.
  4. Ovoz chiqarib oʻqib koʻring. Doston tinglash uchun yaratilgan; bir-ikki sahifani baland ovozda oʻqish uning ohangini his qilishga yordam beradi.
  5. Asosiy qoʻshiqlarga eʼtibor bering. Vaqtingiz cheklangan boʻlsa, I, VI, IX, XVI, XVIII, XXII va XXIV qoʻshiqlar dostonning suyagini tashkil etadi.
  6. Davomini ham oʻqing. «Odisseya» urushdan keyingi yoʻlni hikoya qiladi, Vergiliyning «Eneida»si esa voqeani troyaliklar nigohidan davom ettiradi.

Muhokama uchun savollar

  1. Axillesning gʻazabi dostonning tuzilishini qanday belgilaydi? U qachon va nima sababdan oʻzgaradi?
  2. Gektor va Axilles obrazlarini solishtiring. Ularning har biri nima uchun kurashadi?
  3. Xudolarning aralashuvi qahramonlarning masʼuliyatini kamaytiradimi?
  4. Axilles qalqonidagi tasvirlar nima uchun aynan urush oʻrtasida keltirilgan?
  5. Priam va Axilles uchrashuvi dostonga qanday yakun beradi? Uni yarashuv deb atash mumkinmi?
  6. «Iliada» urushni ulugʻlaydimi yoki qoralaydimi? Matndan misollar keltiring.

Xulosa

«Iliada» — urush haqidagi doston, lekin uning asl mavzusi inson: uning gʻazabi, qaygʻusi, oʻlim oldidagi ojizligi va shunga qaramay saqlab qoladigan qadr-qimmati. Birinchi oʻqishda hamma narsani tushunish shart emas. Bu kitob qayta-qayta oʻqilganda ochiladi va har safar yangi qatlamini koʻrsatadi.

Kitobni katalogimizda topishingiz mumkin.

Regalia Books tahririyati — jahon klassikasini oʻzbek kitobxoniga yaqinlashtiradigan muharrirlar jamoasi.

Doʻstlarga ulashing: