Fridrix Nitsshe kim va uni qaysi kitobdan oʻqishni boshlash kerak

Fridrix Nitsshe — ehtimol, eng koʻp iqtibos keltiriladigan va shu bilan birga eng koʻp notoʻgʻri tushuniladigan faylasuf. Uning nomi bilan «Xudo oʻldi» iborasi, «oliy inson» gʻoyasi va hatto XX asrning siyosiy fojialari bogʻlanadi. Bu maqolada Nitsshe kim boʻlgani, u aslida nimani aytgani, qaysi talqinlar xato ekani va uning ijodiga qaysi kitobdan kirish maʼqul ekani haqida soʻz yuritamiz.

Hayoti

Fridrix Vilgelm Nitsshe 1844-yil 15-oktyabrda Prussiyaning Ryokken qishlogʻida lyuteran ruhoniysi oilasida tugʻildi. Otasi u besh yoshga toʻlmasidan vafot etdi va bola onasi, singlisi hamda ayol qarindoshlari davrasida ulgʻaydi. Bonn va Leypsig universitetlarida klassik filologiya — qadimgi yunon va lotin matnlarini oʻrgandi. Iqtidori shu qadar yorqin ediki, 1869-yilda, hali yigirma toʻrt yoshida, Shveytsariyadagi Bazel universitetiga professor etib tayinlandi.

Yoshlik yillarida Nitsshega ikki shaxs kuchli taʼsir koʻrsatdi: faylasuf Artur Shopengauer (kitoblari orqali) va bastakor Rixard Vagner (shaxsan). Vagner bilan doʻstlik keyinchalik keskin uzilishga aylandi — Nitsshe Vagnerning millatchiligi, antisemitizmi va keyingi ijodidagi xristian ruhidan uzoqlashdi.

Nitsshe butun umri kasallikdan — kuchli bosh ogʻriqlari, koʻz xastaligi va oshqozon dardidan azob chekdi. 1879-yilda professorlikdan isteʼfoga chiqdi va keyingi oʻn yilni Shveytsariya Alp togʻlari, Italiya va Fransiya janubida, ijarada yashab, kitob yozib oʻtkazdi. Aynan shu yillarda «Shod ilm», «Zardusht shunday degan edi», «Ezgulik va yovuzlik ortida», «Axloq genealogiyasi» kabi asosiy asarlari yaratildi. 1889-yil yanvarida Turinda ogʻir ruhiy inqirozga uchradi va umrining qolgan oʻn bir yilini ongini qayta tiklay olmagan holda onasi, keyinroq singlisi qaramogʻida oʻtkazdi. 1900-yil 25-avgustda Veymarda vafot etdi.

Hayotlik chogʻida uning kitoblari kam oʻqilgan. Shuhrat Nitsshega ruhiy inqirozdan keyin, 1890-yillarda keldi.

Asosiy gʻoyalari

Nitsshe tizimli falsafa qurmagan: u koʻpincha aforizmlar va qisqa boʻlimlar bilan yozgan, fikrlarini ataylab keskin, ziddiyatli shaklda ifodalagan. Shunga qaramay, uning ijodida qayta-qayta uchraydigan bir necha markaziy gʻoyalarni ajratish mumkin.

• «Xudo oʻldi». Bu ibora «Shod ilm» kitobida keladi. Nitsshe bu bilan quvonchli eʼlon emas, balki tashxis qoʻyadi: Yevropada diniy eʼtiqod oʻz kuchini yoʻqotmoqda, ammo odamlar hali bu voqeaning oqibatlarini anglab yetmagan. Agar axloq ilohiy asosdan mahrum boʻlsa, uning oʻrnini nima egallaydi? Nitsshe eng katta xavfni nigilizmda — hech narsaning qadri yoʻq degan tuygʻuda koʻradi.
• Axloq genealogiyasi. Nitsshe axloqiy qadriyatlar abadiy va oʻzgarmas emas, balki tarix davomida muayyan odamlar ehtiyojidan kelib chiqqan deb hisoblaydi. U «janoblar axloqi» va «qullar axloqi»ni farqlaydi: birinchisi oʻzini tasdiqlashdan, ikkinchisi esa kuchlilarga nisbatan yashirin alam va adovatdan — Nitsshe atamasi bilan aytganda, ressentimentdan tugʻiladi.
• Hokimiyatga iroda. Nitsshe hayotni faqat yashab qolishga intilish emas, balki oʻsish, kengayish, oʻz kuchini namoyon qilish istagi sifatida tushunadi. Bu gʻoya koʻpincha boshqalar ustidan zoʻravonlik deb talqin qilinadi, holbuki Nitsshe uchun uning eng yuksak shakli — oʻzini yengish va ijod.
• Perspektivizm. Dunyoga hech qanday nuqtai nazardan xoli «sof» qarash yoʻq; har qanday bilim muayyan nigoh va manfaatdan kelib chiqadi. Bu fikr Nitssheni haqiqat tushunchasining oʻzini qayta koʻrib chiqishga undaydi.
• Oliy inson va abadiy qaytish. «Zardusht»da Nitsshe eski qadriyatlar oʻrniga yangi qadriyatlar yarata oladigan inson gʻoyasini ilgari suradi. Abadiy qaytish esa sinovdir: agar hayotingiz aynan shunday, cheksiz takrorlanishi kerak boʻlsa, siz unga «ha» deya olasizmi? Bu bilan bogʻliq «amor fati» — taqdirni sevish — gʻoyasi ham shu yerdan.

Keng tarqalgan notoʻgʻri talqinlar

«Nitsshe nigilist boʻlgan». Aksincha, u nigilizmni oʻz davrining asosiy xastaligi deb bilgan va undan chiqish yoʻlini izlagan.

«Nitsshe natsizmning gʻoyaviy otasi». Bu talqin asosan uning singlisi Elizabet Fyorster-Nitsshe faoliyati bilan bogʻliq. U akasining qoʻlyozmalarini nazorat qilib, ulardan «Hokimiyatga iroda» nomli kitob tuzgan va Nitsshe merosini millatchilik va antisemitizm ruhida talqin qilgan; keyinroq natsistlar rejimini qoʻllab-quvvatlagan. Nitsshening oʻzi esa antisemitlarni ochiqdan-ochiq masxara qilgan, nemis millatchiligini qattiq tanqid qilgan va shu sabab singlisining eri bilan ham chiqisha olmagan.

«Oliy inson — irqiy ustunlik gʻoyasi». Nitsshe uchun bu biologik yoki irqiy tushuncha emas, balki oʻz qadriyatlarini oʻzi yarata oladigan, oʻzini yengib oʻtgan shaxs timsoli.

Shu bilan birga, Nitssheni butunlay «beozor» qilib koʻrsatish ham notoʻgʻri boʻlardi. Uning tengsizlik, demokratiya va ayollar haqidagi ayrim fikrlari bugun ham haqli tanqidga uchraydi. Uni oʻqish — u bilan bahslashish demakdir.

Nega «Ezgulik va yovuzlik ortida»dan boshlash kerak

Koʻpchilik Nitssheni «Zardusht shunday degan edi»dan boshlaydi va adashadi: bu kitob paygʻambarona, ramziy uslubda yozilgan va gʻoyalari ochiq bayon qilinmagan. 1886-yilda chop etilgan «Ezgulik va yovuzlik ortida» esa Nitsshe falsafasining eng toʻliq va izchil kirish eshigi hisoblanadi. Kitobning kichik sarlavhasi ham buni taʼkidlaydi: «Kelajak falsafasiga muqaddima».

Kitob soʻzboshi va toʻqqiz boʻlimdan iborat, ular raqamlangan qisqa fasllarga boʻlingan. Unda Nitsshening deyarli barcha asosiy mavzulari bor: faylasuflarning «xurofotlari», erkin aql, din, axloqning tabiiy tarixi, olimlar, xalqlar va vatanlar, «olijanoblik nima» degan savol. Bu kitobni tushungan kitobxon keyin «Axloq genealogiyasi»ga — uning bevosita davomiga — va «Zardusht»ga bemalol oʻta oladi.

Qanday oʻqish kerak

1. Shoshilmang. Har bir fasl alohida fikr; ularni ketma-ket «yutib» yubormang. Bir oʻtirishda bir boʻlimdan koʻp oʻqimaslik maʼqul.
2. Ohangni his qiling. Nitsshe kinoya, mubolagʻa va qasddan provokatsiya bilan yozadi. Har bir jumlani soʻzma-soʻz qabul qilmang, muallif kimga qarshi bahslashayotganini soʻrang.
3. Hoshiyaga yozing. Rozi boʻlgan va norozi boʻlgan joylaringizni belgilang. Nitsshe faol, bahslashuvchi kitobxonni xohlagan.
4. Kontekstni biling. Nitsshe Platon, xristian axloqi, Kant va Shopengauer bilan bahslashadi. Bu nomlar haqida qisqa maʼlumot matnni ancha oydinlashtiradi.
5. Qayta oʻqing. Birinchi oʻqishda tushunarsiz tuyulgan fasllar ikkinchi marta ochiladi.

Xulosa

Nitsshe javoblar emas, savollar beradigan faylasuf. U bizdan qadriyatlarimiz qayerdan kelganini, ular kimga xizmat qilishini va biz ularga nega ishonishimizni soʻrashni talab qiladi. Bu qulay mutolaa emas, lekin juda foydali. «Ezgulik va yovuzlik ortida» esa bu bahsga kirishning eng toʻgʻri eshigi.