Fridrix Nitsshe

Fridrix Nitsshe 1844-yil 15-oktabrda Prussiyaning Ryokken qishlogʻida lyuteran ruhoniysi oilasida tugʻilgan. Otasi u besh yoshligida vafot etgan. Bonn va Leyptsig universitetlarida klassik filologiyani oʻrgandi va bor-yoʻgʻi 24 yoshida, 1869-yilda Shveytsariyaning Bazel universitetiga professor etib tayinlandi. Bastakor Rixard Vagner bilan yaqin doʻst boʻldi, ammo keyinchalik u bilan keskin ajrashdi.

Sogʻligʻi yomonlashgani sababli Nitsshe 1879-yilda professorlikdan voz kechdi va keyingi oʻn yilni Shveytsariya, Italiya va Fransiya janubida kamtarona yashab, jadal ijod bilan oʻtkazdi. Shu yillarda «Shodon ilm», «Zardusht shunday degan edi», «Axloq genealogiyasi» kabi asarlari yaratildi. 1889-yil yanvarida Turinda ogʻir ruhiy inqirozga uchradi va umrining qolgan qismini onasi, keyin singlisi qaramogʻida oʻtkazdi. 1900-yil 25-avgustda Veymarda vafot etgan.

«Ezgulik va yovuzlik ortida» (1886) «Kelajak falsafasiga muqaddima» degan qoʻshimcha nomga ega. Unda Nitsshe oʻzidan oldingi faylasuflarning «haqiqat»ga koʻr-koʻrona ishonchini, anʼanaviy axloq qadriyatlarining kelib chiqishini shubha ostiga oladi. U «hokimlar axloqi» va «qullar axloqi»ni qarama-qarshi qoʻyadi hamda qadriyatlarni qayta baholashga chaqiradi.

Bilish muhim

• Nitsshe aforizm va qisqa boʻlimlar shaklida yozgan; uning uslubi oʻtkir, ehtirosli va koʻp maʼnoli.
• Vafotidan soʻng singlisi Elizabet uning qoʻlyozmalarini oʻz qarashlariga moslab tahrir qilgan; keyinchalik natsistlar ham uning gʻoyalarini buzib talqin qilgan. Zamonaviy tadqiqotlar bu soxtalashtirishlarni ancha tozalagan.

Nitsshe ekzistensializm, psixologiya va XX asr adabiyotiga ulkan taʼsir koʻrsatgan. U oson javob bermaydi, aksincha, oʻquvchini oʻz eʼtiqodlarini qayta tekshirishga undaydi — uni oʻqishning asosiy qadri ham shunda.