Jahon klassikasi — ulkan kutubxona, va unga birinchi marta kirgan odam qaysi javondan boshlashni bilmay qoladi. Koʻpchilik eng mashhur, eng qalin kitobni tanlaydi, yuz sahifadan keyin charchaydi va «klassika menga emas» degan xulosaga keladi. Aslida muammo kitobda emas, tartibda. Quyidagi roʻyxat ana shu muammoni hal qilish uchun tuzildi.
Nega aynan shu tartibda
Roʻyxat ikki tamoyilga tayanadi. Birinchisi — poydevordan boshlash. Keyingi asrlar yozuvchilari Gomer, yunon tragediyasi va Vergiliyga qayta-qayta murojaat qilgan. Bu asarlarni bilgan kitobxon Dante yoki Gyoteni oʻqiganda ishoralarni taniydi va matn unga ochilib boradi. Ikkinchisi — surʼatni saqlash. Ogʻir kitoblar orasiga oʻqilishi yengilroq asarlar qoʻyilgan, toki charchoq qiziqishni soʻndirmasin. Roʻyxatni qatʼiy qoida emas, yoʻl xaritasi sifatida qabul qiling.
Roʻyxat
1. Aka-uka Grimm va H. K. Andersen — «Ertaklar»
Adabiyot ertakdan boshlanadi — bu bolalarcha fikr emas. Grimmlar XIX asr boshida nemis xalq ertaklarini yozib olgan, Andersen esa ertak shaklida oʻzining muallif asarlarini yaratgan. Ularni kattalar koʻzi bilan qayta oʻqing: qanday syujet qoliplari, ramzlar va axloqiy savollar keyinchalik buyuk romanlarda takrorlanishini koʻrasiz. Bir kunda bir-ikki ertak — eng yaxshi isinish mashqi.
2. Gomer — «Odisseya»
Gomerdan boshlashni istasangiz, «Iliada»dan emas, «Odisseya»dan boshlash qulayroq. Bu sarguzasht, sayohat va uyga qaytish haqidagi hikoya: siklop Polifem, sehrgar Kirka, sirenalar, sodiq Penelopa. Voqealar tez almashadi, hikoya ichida hikoya qilinadi. Birinchi toʻrt qoʻshiq Odisseyning oʻgʻli Telemax haqida — sabr qiling, beshinchi qoʻshiqdan boshlab bosh qahramon sahnaga chiqadi.
3. Gomer — «Iliada»
«Odisseya»dan keyin «Iliada» ancha tushunarli boʻladi. Bu Troya urushining oʻninchi yilidagi bir necha hafta va Axillesning gʻazabi haqidagi doston. Janglar tasviri uzun, ismlar koʻp, lekin asosiy qahramonlar — Axilles, Gektor, Agamemnon, Priam — atrofidagi sahnalar bugun ham hayratlantiradi. Oʻqishda blogimizdagi «Iliada» qoʻllanmasi yordam beradi.
4. Sofokl — «Tragediyalar»
Yunon tragediyasi qisqa, keskin va falsafiy. Sofoklning bizgacha yetib kelgan yettita tragediyasi orasida «Shoh Edip» va «Antigona» eng mashhuri: birinchisi oʻz kimligini izlagan odamning fojiasi, ikkinchisi esa davlat qonuni va vijdon oʻrtasidagi toʻqnashuv. Har bir pyesa bir-ikki kechada oʻqiladi. Ularni sahna asari sifatida, ovozlarni tasavvur qilib oʻqing.
5. Vergiliy — «Eneida»
Rim shoiri Vergiliy Gomerga javob tariqasida yozgan bu doston yonayotgan Troyadan qochgan Eney haqida. Birinchi yarmi «Odisseya»ga, ikkinchi yarmi «Iliada»ga oʻxshaydi — shuning uchun uni Gomerdan keyin oʻqish mantiqan toʻgʻri. Karfagen malikasi Didona bilan bogʻliq IV kitob va yer osti dunyosiga sayohat tasvirlangan VI kitob alohida diqqatga loyiq. Vergiliy keyinroq Dantening yoʻlboshchisiga aylanadi.
6. Jon Steynbek — «Gʻazab shingillari»
Antik dostonlardan keyin bir nafas rostlash uchun XX asr romani. 1930-yillardagi qurgʻoqchilik va iqtisodiy inqiroz paytida Oklaxomadan Kaliforniyaga koʻchgan Joudlar oilasi haqidagi bu kitob sodda, jonli tilda yozilgan. Oila haqidagi boblar orasiga butun xalq taqdirini koʻrsatuvchi qisqa umumiy boblar qoʻyilgan — ularni oʻtkazib yubormang. Roman 1940-yilda Pulitser mukofotiga sazovor boʻlgan.
7. Dante Aligyeri — «Ilohiy komediya»
Endi siz Vergiliyni bilasiz — demak, Dante bilan uchrashishga tayyorsiz. Shoir Doʻzax, Aʼrof va Jannat boʻylab sayohat qiladi, uning birinchi yoʻlboshchisi aynan Vergiliy. Har bir qoʻshiq qisqa, lekin ishoralarga boy, shuning uchun izohlarni oʻqishga erinmang. «Doʻzax»dan boshlang va oʻzingizni majburlamay, kuniga bir-ikki qoʻshiqdan oʻqing.
8. Iogann Volfgang Gyote — «Faust»
Bilim va hayotga toʻyolmaydigan olim Faust Mefistofel bilan ahdlashadi — bu syujet Yevropa madaniyatining asosiy afsonalaridan biriga aylangan. Birinchi qism Faust va Gretxen fojiasi atrofida jamlangan va oʻqilishi ancha oson. Ikkinchi qism ramziy va murakkab, uni birinchi qismdan keyin, shoshilmasdan oʻqish kerak. Sheʼriy matnni baland ovozda oʻqish uning ohangini his qilishga yordam beradi.
9. Jorj Eliot — «Midlmarch»
Ingliz viloyat shaharchasi hayoti haqidagi bu roman — psixologik realizmning choʻqqilaridan biri. Doroteya Bruk, yosh shifokor Lidgeyt va boshqa qahramonlarning orzulari kundalik hayot bilan toʻqnashadi. Virjiniya Vulf uni «kattalar uchun yozilgan kam sonli ingliz romanlaridan biri» deb atagan. Qalin kitob, lekin uni bir haftada emas, bir oyda, xuddi seriallarni koʻrgandek qism-qism oʻqing.
10. Herman Melvill — «Mobi Dik»
Roʻyxatni eng jasur kitob yakunlaydi. Kapitan Axabning oq kitni taʼqib qilishi haqidagi hikoya bir vaqtning oʻzida sarguzasht, falsafiy roman va kit ovlash boʻyicha qomus. Kit ovi haqidagi «ilmiy» boblar koʻpchilikni choʻchitadi — ularni romanning bir qismi, hikoyachining oʻziga xos ovozi sifatida qabul qiling. Shu nuqtaga yetib kelgan kitobxon bu kitobni tushunishga tayyor boʻladi.
Keyingi qadam
Bu oʻnta kitobni oʻqib chiqqach, siz klassikaning asosiy yoʻllarini bilasiz. Keyin oʻz qiziqishingizga qarab tanlang: dostonlar yoqqan boʻlsa — Jon Miltonning «Yoʻqotilgan jannat»i, falsafa qiziqtirsa — Aristotelning «Nikomax etikasi» yoki Epiktetning «Suhbatlar»i.
Xulosa
Klassikani oʻqishda eng muhimi — tezlik emas, davomiylik. Kuniga yigirma sahifa bir yilda oʻnlab kitob demakdir. Kitob qiyin tuyulsa, uni tashlamang, balki bir oz chetga qoʻyib, roʻyxatdagi boshqasiga oʻting va keyin qayting. Bu kitoblar asrlar davomida kutgan — sizni ham kutadi.
Regalia Books tahririyati — jahon klassikasini oʻzbek kitobxoniga yaqinlashtiradigan muharrirlar jamoasi.
