Torstein Veblen

Torstein Veblen 1857-yil 30-iyulda AQShning Viskonsin shtatida norvegiyalik muhojir dehqonlar oilasida tugʻilgan. Uyda norveg tilida soʻzlashilgan, ingliz tilini esa u keyinroq oʻzlashtirgan. Karlton kollejini tamomlagach, Jons Xopkins universitetida, soʻng Yel universitetida oʻqidi va 1884-yilda falsafa boʻyicha doktorlik darajasini oldi.

Uzoq vaqt ish topa olmagan Veblen keyinchalik Chikago, Stenford va Missuri universitetlarida dars berdi, Nyu-Yorkdagi Yangi ijtimoiy tadqiqotlar maktabi asoschilaridan biri boʻldi. U mustaqil fikrli, akademik muhitda koʻpincha begona hisoblangan olim edi. 1929-yil 3-avgustda Kaliforniyada vafot etgan.

«Maishatparastlar nazariyasi» (1899) — Veblenning eng mashhur asari. Unda jamiyatning ishlab chiqarish mehnatidan uzoq, boyligini koʻz-koʻz qilish orqali mavqe izlaydigan yuqori qatlami tahlil qilinadi. Veblen iqtisodiy xatti-harakatni faqat foyda hisob-kitobi bilan emas, balki odat, anʼana va ijtimoiy raqobat bilan ham izohlaydi.

Asosiy tushunchalari

• Koʻz-koʻz qilib isteʼmol qilish: narsalarni foydasi uchun emas, mavqeni namoyish etish uchun sotib olish.
• Koʻz-koʻz qilib boʻsh vaqt oʻtkazish: ishlamaslikning oʻzi obroʻ belgisiga aylanishi.
• Moliyaviy bellashuv: odamlarning boshqalarga qarab, ulardan ortda qolmaslikka intilishi.

Bugungi tilda narxi oshgani sari talab ham ortadigan hashamat buyumlari «Veblen tovarlari» deb ataladi. U institutsional iqtisodiyot yoʻnalishining asoschilaridan biri sifatida tan olingan. Brendlar, ijtimoiy tarmoqlar va isteʼmol madaniyati davrida Veblenning oʻtkir va kinoyali kuzatuvlari avvalgidan ham dolzarbroq tuyuladi.