Platon

Platon miloddan avvalgi taxminan 428/427-yilda Afinada nufuzli zodagon oilada tugʻilgan. Anʼanaga koʻra, uning asl ismi Aristokl boʻlib, «Platon» («keng») laqabi keyin berilgan, ammo bu maʼlumotning ishonchliligi bahsli. Yoshligida u siyosatga qiziqqan, biroq Suqrot bilan tanishuvi uning hayotini butunlay oʻzgartirdi. Miloddan avvalgi 399-yilda Suqrotning sud hukmi bilan qatl etilishi Platonni siyosatdan uzoqlashtirib, falsafaga bagʻishlanishga undadi.

Ustozining oʻlimidan soʻng Platon bir necha yil sayohat qilgan; u Janubiy Italiya va Sitsiliyada boʻlgani, Sirakuza hukmdorlari saroyiga bir necha bor borgani maʼlum. Taxminan miloddan avvalgi 387-yilda Afinada qahramon Akadem nomidagi bogʻda oʻz maktabi — Akademiyaga asos soldi. Bu maktab koʻp asrlar davomida faoliyat koʻrsatdi, Aristotel ham unda yigirma yilga yaqin tahsil oldi. Platon miloddan avvalgi taxminan 348/347-yilda Afinada vafot etgan.

Platonning asarlari asosan dialog — suhbat shaklida yozilgan va ularning aksariyatida bosh qahramon Suqrotdir. Unga nisbat beriladigan dialoglarning soni oʻttizdan ortiq, ularning baʼzilarining haqiqatan Platonga tegishli ekani bahsli. «Apologiya»da Suqrotning sud oldidagi himoya nutqi berilgan. «Fedon» Suqrotning soʻnggi kunini tasvirlaydi va ruhning oʻlmasligi haqida mulohaza yuritadi. «Davlat»da adolat nima ekani va ideal davlat qanday boʻlishi kerakligi muhokama qilinadi; mashhur «gʻor timsoli» ham shu asarda. «Bazm»da esa ziyofat ishtirokchilari muhabbat haqida navbatma-navbat nutq soʻzlaydi.

Nega oʻqish kerak

• Platon gʻoyalar (shakllar) nazariyasi, bilim, adolat va ruh haqidagi savollarni qoʻyib, Gʻarb falsafasining yoʻnalishini belgilab bergan.
• Dialog shakli oʻquvchini tayyor javobni qabul qilishga emas, savol berib, birga fikrlashga chorlaydi.
• Uning merosi Forobiy kabi Sharq mutafakkirlari tomonidan ham chuqur oʻrganilgan va sharhlangan.