Jon Styuart Mill

Jon Styuart Mill 1806-yil 20-mayda Londonda tugʻilgan. Otasi — faylasuf, tarixchi va iqtisodchi Jeyms Mill uni maktabga bermay, oʻzi juda qatʼiy dastur asosida oʻqitgan: Jon uch yoshida yunon, sakkiz yoshida lotin tilini oʻrgana boshlagan, oʻsmirlik chogʻida esa mantiq va siyosiy iqtisodni egallagan. Uning tarbiyasida otasining doʻsti, utilitarizm asoschisi Jeremi Bentam gʻoyalari katta oʻrin tutgan.

Yigirma yoshida Mill chuqur ruhiy inqirozni boshdan kechirdi; keyinchalik u faqat aql bilan tarbiyalangan inson his-tuygʻularini ham parvarish qilishi kerakligini, sheʼriyat, xususan, Uordsvort sheʼrlari unga qanday yordam berganini yozgan. 1823–1858-yillarda u Ost-Indiya kompaniyasida xizmat qildi. Uning hayotida Garriet Teylor alohida oʻrin tutgan: ular yigirma yil davomida doʻst va fikrdosh boʻlib, 1851-yilda turmush qurgan. 1865–1868-yillarda Mill parlament aʼzosi boʻlib, ayollarga saylov huquqini berishni taklif qilgan. Uning boshqa asarlari orasida «Mantiq tizimi», «Siyosiy iqtisod asoslari», «Utilitarizm», «Ayollarning tobeligi» bor. Mill 1873-yil 7-mayda Fransiyaning Avinyon shahrida vafot etgan.

«Erkinlik haqida» 1859-yilda, Garriet vafotidan bir yil oʻtib nashr etilgan. Mill kitobni uning xotirasiga bagʻishlab, asar ikkalasining hamkorlikdagi mehnati mahsuli ekanini taʼkidlagan. Unda jamiyat va davlat shaxs ustidan qanday chegaralargacha hokimiyat yurgizishi mumkinligi masalasi koʻriladi: shaxsni boshqalarga zarar yetkazishdan saqlash uchungina uning erkinligini cheklash oqlanishi mumkin.

Asosiy gʻoyalari

• Fikr va soʻz erkinligi zarur, chunki taqiqlangan fikr toʻgʻri boʻlishi, hatto xato fikr ham haqiqatni yanada aniqroq anglashga yordam berishi mumkin.
• Faqat hukumat emas, «koʻpchilik zulmi» — jamoatchilik fikri va urf-odatlar bosimi ham erkinlikka tahdid soladi.
• Oʻziga xoslik va shaxsiy tanlov insonning ham, jamiyatning ham rivojlanishi uchun zarur.