Jan-Jak Russo

Jan-Jak Russo 1712-yil 28-iyunda Jeneva shahrida soatsoz oilasida tugʻilgan. Onasi u tugʻilganidan koʻp oʻtmay vafot etgan, oʻn olti yoshida esa u Jenevani tark etib, uzoq yillar sarson-sargardon hayot kechirgan. Muntazam taʼlim olmagan boʻlsa-da, mustaqil mutolaa orqali keng bilim egallagan. Russo musiqa bilan ham shugʻullangan: u nota yozuvining yangi tizimini taklif qilgan va «Qishloq sehrgari» nomli opera yaratgan.

1750-yilda Dijon akademiyasining tanlovida gʻolib chiqqan «Fanlar va sanʼatlar haqida mulohaza» uni birdan mashhur qildi. Keyin «Insonlar oʻrtasidagi tengsizlikning kelib chiqishi haqida mulohaza» (1755) yozildi. 1762-yilda esa bir-biridan taʼsirli ikki asar — «Ijtimoiy ahd» va tarbiya haqidagi «Emil» chop etildi. Ikkalasi ham Parij va Jenevada taqiqlanib, yoqib yuborildi, muallif esa bir necha yil taʼqibdan qochib yurishga majbur boʻldi. U 1778-yil 2-iyulda Fransiyadagi Ermenonvil qishlogʻida vafot etgan.

«Ijtimoiy ahd» mashhur jumla bilan boshlanadi: «Inson ozod tugʻiladi, ammo hamma joyda kishanlardadir». Russo qonuniy hokimiyat faqat erkin fuqarolarning oʻzaro kelishuviga asoslanishi mumkinligini, oliy hokimiyat esa xalqqa — uning «umumiy irodasi»ga tegishli ekanini isbotlashga harakat qiladi.

Taʼsiri

• Asar Fransuz inqilobi gʻoyalariga kuchli taʼsir koʻrsatgan.
• Xalq suvereniteti, fuqarolik va qonun oldida tenglik tushunchalari zamonaviy demokratiya nazariyasining tamal toshiga aylangan.
• Russoning gʻoyalari bugun ham bahs-munozaralarga sabab boʻladi: baʼzilar unda erkinlik himoyachisini, boshqalar esa jamoa irodasining xavfli ustunligini koʻradi.

Davlat va fuqaro munosabatlari haqida mustaqil fikrlashni istagan har bir kishi uchun Russo hamon zarur suhbatdosh boʻlib qolmoqda.