Gerodot

Gerodot miloddan avvalgi taxminan 484-yilda Kichik Osiyoning janubi-gʻarbiy qirgʻogʻidagi Galikarnas shahrida (hozirgi Turkiyaning Bodrum shahri) tugʻilgan. Oʻsha paytda shahar Ahamoniylar davlati tasarrufida boʻlgan. Qadimgi maʼlumotlarga koʻra, u shahar hukmdori Ligdamidga qarshi kurash bilan bogʻliq holda vatanini tark etib, bir muddat Samos orolida yashagan. Uning hayoti haqidagi koʻp tafsilotlar faqat keyingi davr manbalari orqali maʼlum va ularning barchasi ham ishonchli emas.

Gerodot koʻp sayohat qilgan: oʻz asarida u Misr, Finikiya, Qora dengizning shimoliy sohillari va boshqa yurtlarda koʻrgan-eshitganlarini hikoya qiladi. Bir muddat Afinada yashagani va Perikl davri ziyolilari bilan yaqin boʻlgani taxmin qilinadi. Keyinroq u Janubiy Italiyada Afina tashabbusi bilan asos solingan Furiy shahriga koʻchib oʻtgan. Taxminan miloddan avvalgi 425-yilda vafot etgan, ammo aniq sanasi va joyi nomaʼlum. Rim notigʻi Sitseron uni «tarix otasi» deb atagan.

«Tarix» (yunoncha «Historiai» — «tadqiqotlar», «surishtirishlar») yunonlar bilan Fors davlati oʻrtasidagi urushlarni va ularning sabablarini hikoya qiladi. Asar keyingi davr olimlari tomonidan toʻqqiz kitobga boʻlingan va har biri bir Muza nomi bilan atalgan. Gerodot urush voqealari bilan birga Lidiya, Misr, Skifiya kabi xalqlarning urf-odatlari, dini va tarixini ham batafsil tasvirlaydi. Jumladan, massagetlar malikasi Tumarisning (Tomirisning) Fors shohi Kirga qarshi kurashi haqidagi mashhur hikoya ham shu asarda keltirilgan.

Nega oʻqish kerak

• «Tarix» — voqealarni sabab-oqibat bilan tushuntirishga uringan, bizgacha toʻliq yetib kelgan eng qadimgi yunon nasriy tarixiy asari.
• Asarda Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, saklar va massagetlar haqidagi eng qadimgi yozma maʼlumotlar bor.
• Gerodot turli xalqlarning odatlarini qiziqish bilan, koʻpincha hukm chiqarmasdan tasvirlaydi; bu esa uni ilk «etnograf»lardan biriga aylantiradi.