Adam Smit

Adam Smit 1723-yilda Shotlandiyaning Kerkkoldi shahrida tugʻilgan (5-iyunda choʻqintirilgan). Otasi u tugʻilishidan oldin vafot etgan. Glazgo va Oksford universitetlarida tahsil olgan, soʻng Glazgo universitetida mantiq, keyin esa axloq falsafasi professori boʻlib ishlagan. U faylasuf Devid Yum bilan yaqin doʻst boʻlgan va Shotlandiya maʼrifatchilik davrining yetakchi siymolaridan biri hisoblanadi.

1759-yilda nashr etilgan «Axloqiy hislar nazariyasi» unga shuhrat keltirdi. Keyinroq yosh gersog Bakklining murabbiyi sifatida Fransiyada boʻlib, Kene va Tyurgo kabi iqtisodchilar bilan tanishdi. Shotlandiyaga qaytgach, oʻn yilga yaqin vaqtini asosiy asari ustida ishlashga bagʻishladi. Umrining soʻnggi yillarida Edinburgda bojxona komissari boʻlib ishlagan va 1790-yil 17-iyulda shu shaharda vafot etgan.

«Xalqlar boyligi» (toʻliq nomi — «Xalqlar boyligining tabiati va sabablari haqida tadqiqot») 1776-yilda chiqdi va zamonaviy iqtisod fanining asos kitobi sifatida tan olingan. Smit mamlakat boyligi oltin-kumush zaxirasida emas, balki xalq mehnati va uning unumdorligida ekanini koʻrsatadi.

Asosiy gʻoyalari

• Mehnat taqsimoti unumdorlikni keskin oshiradi; bunga toʻgʻnagʻich ishlab chiqarish misoli mashhur.
• Bozorda har kim oʻz manfaatini koʻzlasa-da, raqobat sharoitida bu koʻpincha umumiy farovonlikka xizmat qiladi; Smit buni «koʻrinmas qoʻl» iborasi bilan ifodalagan.
• Merkantilizm va ortiqcha davlat cheklovlari tanqid qilinadi, erkin savdo himoya qilinadi.

Smit koʻpincha faqat bozor tarafdori sifatida tilga olinadi, biroq u monopoliyalarni, ishchilarning ogʻir ahvolini va davlatning zarur vazifalarini ham chuqur tahlil qilgan. Iqtisodiyotni haqiqiy manbadan tushunishni istagan har bir kishi uchun u hamon dolzarb muallifdir.